Bộ Tài chính đang đề xuất định hướng mới trong quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước (DNNN), chuyển trọng tâm từ cổ phần hóa sang quản lý hiệu quả danh mục vốn. Theo đó, nguồn lực Nhà nước sẽ ưu tiên cho các ngành, lĩnh vực then chốt, đồng thời từng bước rút khỏi những lĩnh vực không còn cần thiết.
Chuyển hướng từ cổ phần hóa sang quản trị vốn Nhà nước
Bộ Tài chính đang hoàn thiện dự thảo Quyết định của Thủ tướng về tiêu chí phân loại doanh nghiệp để thực hiện cơ cấu lại vốn Nhà nước tại DNNN và doanh nghiệp có vốn Nhà nước. Đây sẽ là cơ sở để các bộ, ngành, địa phương cùng các tập đoàn, tổng công ty xây dựng kế hoạch sắp xếp và tái cơ cấu trong giai đoạn mới.
Điểm nổi bật của dự thảo là thay đổi cách tiếp cận trong quản lý vốn Nhà nước. Thay vì tập trung vào việc giảm số lượng doanh nghiệp thông qua cổ phần hóa và thoái vốn như trước đây, định hướng mới chú trọng xác định những lĩnh vực Nhà nước cần nắm giữ để phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và giữ vững các cân đối lớn của nền kinh tế.
Khác với các giai đoạn trước, dự thảo không lập danh mục cụ thể cho từng doanh nghiệp mà phân loại theo ngành nghề, lĩnh vực hoạt động. Từ đó, doanh nghiệp được chia thành ba nhóm tương ứng với tỷ lệ sở hữu vốn của Nhà nước.
Ba nhóm doanh nghiệp theo tỷ lệ sở hữu của Nhà nước
Nhóm đầu tiên gồm các doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ. Đây là những đơn vị hoạt động trong các lĩnh vực có vai trò đặc biệt quan trọng như cung cấp dịch vụ công ích thiết yếu, độc quyền tự nhiên, quốc phòng, an ninh, năng lượng, lương thực, khai thác khoáng sản chiến lược, hóa chất cơ bản cùng một số hạ tầng số, dữ liệu và nền tảng số quốc gia.
Đáng chú ý, dự thảo cũng đề xuất Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn tại các doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao hoặc triển khai dự án có tổng mức đầu tư từ 12.000 tỷ đồng trở lên. Bên cạnh đó, doanh nghiệp sản xuất thuốc lá điếu được đề xuất chuyển từ nhóm Nhà nước nắm giữ từ 65% vốn lên nhóm sở hữu 100%.
Nhóm thứ hai là các doanh nghiệp mà Nhà nước nắm giữ từ 65% vốn điều lệ trở lên. Danh mục này bao gồm doanh nghiệp quản lý cảng hàng không, sân bay, một số cảng biển đặc biệt, khai thác khoáng sản quy mô lớn, lĩnh vực tài chính – ngân hàng, cơ khí chế tạo, sản xuất phân bón và các đơn vị cung cấp sản phẩm, dịch vụ thiết yếu tại vùng sâu, vùng xa, miền núi.
Nhóm còn lại là các doanh nghiệp có tỷ lệ vốn Nhà nước trên 50% đến dưới 65%, gồm doanh nghiệp đầu mối nhập khẩu xăng dầu có thị phần từ 30% trở lên, doanh nghiệp viễn thông sở hữu hạ tầng mạng quan trọng và các đơn vị tìm kiếm, thăm dò khoáng sản.
Đối với lĩnh vực xăng dầu, đề xuất mới cho thấy Nhà nước vẫn duy trì quyền chi phối nhưng không nhất thiết phải nắm giữ tỷ lệ sở hữu quá cao.
Nhà nước sẽ từng bước rút khỏi những lĩnh vực không còn cần thiết
Song song với việc xác định các lĩnh vực cần tiếp tục đầu tư, dự thảo cũng làm rõ nguyên tắc xử lý đối với những doanh nghiệp không còn thuộc nhóm Nhà nước cần nắm giữ.
Theo đó, nếu Nhà nước đang sở hữu trên 50% vốn điều lệ và doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chí đặc thù, cơ quan đại diện chủ sở hữu có thể xem xét tiếp tục duy trì tỷ lệ chi phối.
Ngược lại, với các doanh nghiệp mà Nhà nước chỉ còn nắm giữ từ 50% vốn trở xuống và không thuộc danh mục ưu tiên, sẽ phải xây dựng phương án cơ cấu lại theo hướng thoái toàn bộ phần vốn góp hoặc cổ phần.
Các hình thức xử lý có thể bao gồm thoái vốn, hợp nhất hoặc chuyển giao về doanh nghiệp có chức năng đầu tư và kinh doanh vốn Nhà nước.
Đối với doanh nghiệp hoạt động đa ngành, tỷ lệ vốn Nhà nước sẽ được xác định dựa trên lĩnh vực tạo ra tỷ trọng doanh thu hoặc sản lượng lớn nhất trong ba năm liên tiếp gần đây. Nếu cơ cấu hoạt động thay đổi, cơ quan có thẩm quyền có thể điều chỉnh phương án sắp xếp để phù hợp với tình hình thực tế.
Theo đánh giá, quy định này sẽ hạn chế tình trạng doanh nghiệp mở rộng thêm ngành nghề chỉ nhằm duy trì tỷ lệ vốn Nhà nước, qua đó giúp quá trình tái cơ cấu diễn ra thực chất và hiệu quả hơn.
Siết chặt đầu tư ngoài ngành của doanh nghiệp Nhà nước
Một điểm mới khác trong dự thảo là tăng cường kiểm soát hoạt động đầu tư của các tập đoàn và tổng công ty Nhà nước vào doanh nghiệp khác.
Theo đề xuất, hội đồng thành viên hoặc chủ tịch công ty chỉ được xem xét duy trì các khoản đầu tư khi phục vụ trực tiếp hoạt động kinh doanh cốt lõi, nằm trong chuỗi giá trị hoặc doanh nghiệp được đầu tư giữ vai trò quan trọng trong mô hình công ty mẹ – công ty con và hoạt động hiệu quả.
Đối với những khoản đầu tư không còn phù hợp với định hướng phát triển, doanh nghiệp phải xây dựng phương án thoái vốn hoặc chấm dứt sở hữu.
Đáng chú ý, dự thảo cũng loại bỏ cơ chế cho phép doanh nghiệp cấp 1 tự đề xuất duy trì tỷ lệ sở hữu khác với khung tiêu chí tại doanh nghiệp cấp 2 như trước đây. Thay vào đó, mọi phương án cơ cấu vốn đều phải tuân thủ đúng tiêu chí phân loại đã được quy định. Quy định này cũng được áp dụng đối với các doanh nghiệp kết hợp phát triển kinh tế với quốc phòng, an ninh khi đầu tư vào công ty con.
Với những thay đổi trên, quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước trong giai đoạn tới được kỳ vọng sẽ nâng cao hiệu quả sử dụng vốn công, tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực chiến lược và hạn chế tình trạng đầu tư dàn trải, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của khu vực doanh nghiệp Nhà nước.